ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੂਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਗ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਰਥ ਅਧੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਲਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧੜਕਣ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ spelling mistakes ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੇਰ ਨੂੰ ਸੈਰ ਲਿਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਚੋਰ ਨੂੰ ਚੌਰ। ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ competitive exams ਵਿੱਚ ਅੰਕ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਹਰ aspirant ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ grammar ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਡੁੱਬਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਨੁਨਾਸਕ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਪਿਛਲਾ ਲੇਖ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਨੱਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। Scroll down ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ—ਤੁਹਾਡੀ grammar journey ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪੰਜਾਬੀ Spelling Rules: ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਗਲਤ ਲਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ:
- ਸੇਰ (ਵਜ਼ਨ) ≠ ਸੈਰ (ਘੁੰਮਣਾ)
- ਚੋਰ (ਗੁਨਾਹਗਾਰ) ≠ ਚੌਰ (ਝੁਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤ)
ਇਸ ਲਈ aspirants ਲਈ ਇਹ rules ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ competitive exams ਵਿੱਚ spelling mistakes ਵਾਲੇ MCQs ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ
- ਮੁਕਤਾ (ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ)
- ਕੰਨਾ (ਾ)
- ਸਿਹਾਰੀ (ਿ)
- ਬਿਹਾਰੀ (ੀ)
- ਔਂਕੜ (ੁ)
- ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ)
- ਲਾਂ (ੇ)
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ)
- ਹੋੜਾ (ੋ)
- ਕਨੌੜਾ (ੌ)
ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਸਵਰ ਹਨ: ੳ, ਅ, ੲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਗਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
1. ੳ (U sound)
- ਔਂਕੜ (ੁ) → ਉਹ, ਉਸ, ਉਮਰ, ਉੱਠ, ਉੱਤਰ, ਉੱਪਰ ।
- ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ) → ਊਠ, ਊਸ਼ਾ, ਊਜ, ਖਾਊ, ਸਾਊ ।
- ਹੋੜਾ (ੋ) → ਓਟ, ਓਪਰਾ, ਓਹਲਾ, ਓਦਰ, ਓਹਲਾ, ਓਮ, ਓੜਕ ।
Explanation: ੳ vowel always produces u/oo/o sounds. Mistakes happen when learners confuse ਔਂਕੜ with ਦੁਲੈਂਕੜ.
2. ਅ (A sound)
- ਮੁਕਤਾ (ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ) → ਅਮਰ, ਅਕਲ, ਅਮਨ, ਅਦਰਕ, ਅਸਫ਼ਲ, ਅਸਰ ।
- ਕੰਨਾ (ਾ) → ਆਦਰ, ਆਪ, ਆਸ, ਆਦਤ, ਵਧੀਆ, ਆਸ, ਆਪਣਾ ।
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) → ਐਨਕ, ਐਤਵਾਰ, ਐਸ਼, ਐਬ, ਐਤਕੀਂ, ਐਪਰ ।
- ਕਨੌੜਾ (ੌ) → ਔਰਤ, ਔਂਕੜ, ਔਸਤ, ਔਖਾ, ਔੜ ।
Explanation: ਅ vowel is the most flexible. Mistakes often occur in borrowed words (e.g., ਆਕਾਸ਼ ≠ ਅਕਾਸ਼).
3. ੲ (I sound)
- ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) → ਇਸਤਰੀ, ਇੱਕ, ਇੱਟ, ਇਮਲੀ, ਇੰਜਣ, ਇਸ ।
- ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) → ਈਦ, ਗਈ, ਈਸ਼ਵਰ, ਈਨ, ਈਜਾਦ, ਕਈ ।
- ਲਾਂ (ੇ) → ਏਕਤਾ, ਖਾਏਗਾ, ਏਕੜ, ਏਕਾ, ਪਏਗਾ, ਏਤੀ ।
Explanation: ੲ vowel produces short i, long ee, and e sounds. Mistakes occur when aspirants confuse ਸਿਹਾਰੀ with ਬਿਹਾਰੀ.
ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਜਦੋਂ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ (consonants) ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਹਨ।
ਕੰਨੇ (ਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
- Rule: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ “ਆ” ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਨਾ (ਾ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- Examples: ਕਾਲ਼ਾ, ਹਰਾ, ਪਾਲਕ, ਚਲਾਕ
ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ “aa” sound ਆਵੇ, ਉੱਥੇ ਕੰਨਾ ਲਗੇਗਾ।
ਕੰਨੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ
ਜਦੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ) ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ spelling ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
- ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ aspirants ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰੂਪ
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ detail ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ:
- ਚਾਲਾਕ → ਚਲਾਕ
- ਗਲਤ: “ਚਾਲਾਕ” ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੰਨਾ।
- ਸਹੀ: “ਚਲਾਕ” (clever) ਹੀ accepted ਰੂਪ ਹੈ।
- ਬਾਜ਼ਾਰ → ਬਜ਼ਾਰ
- ਗਲਤ: “ਬਾਜ਼ਾਰ” ਵਿੱਚ extra ਕੰਨਾ।
- ਸਹੀ: “ਬਜ਼ਾਰ” (market) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਪਾਤਾਲ → ਪਤਾਲ
- ਗਲਤ: “ਪਾਤਾਲ” → extra ਕੰਨਾ।
- ਸਹੀ: “ਪਤਾਲ” (underworld) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਆਵਾਜ਼ → ਅਵਾਜ਼
- ਗਲਤ: “ਆਵਾਜ਼” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਅਵਾਜ਼” (voice) accepted ਹੈ।
- ਸਾਮਾਨ → ਸਮਾਨ
- ਗਲਤ: “ਸਾਮਾਨ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਸਮਾਨ” (goods) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਆਕਾਸ਼ → ਅਕਾਸ਼
- ਗਲਤ: “ਆਕਾਸ਼” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਅਕਾਸ਼” (sky) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਹਾਲਾਤ → ਹਲਾਤ
- ਗਲਤ: “ਹਾਲਾਤ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਹਲਾਤ” (conditions) accepted ਹੈ।
- ਕਾਨੂੰਨ → ਕਨੂੰਨ
- ਗਲਤ: “ਕਾਨੂੰਨ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਕਨੂੰਨ” (law) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਆਚਾਰ → ਅਚਾਰ
- ਗਲਤ: “ਆਚਾਰ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਅਚਾਰ” (pickle) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਆਜ਼ਾਦੀ → ਅਜ਼ਾਦੀ
- ਗਲਤ: “ਆਜ਼ਾਦੀ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਅਜ਼ਾਦੀ” (freedom) ਹੀ accepted ਹੈ।
- ਆਰਾਮ → ਅਰਾਮ
- ਗਲਤ: “ਆਰਾਮ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਅਰਾਮ” (rest) ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਸਾਧਾਰਨ → ਸਧਾਰਨ
- ਗਲਤ: “ਸਾਧਾਰਨ” → ਕੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਹੀ: “ਸਧਾਰਨ” (simple/common) ਹੀ accepted ਹੈ।
Exam Note
- ਇਹ ਸ਼ਬਦ MCQs ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
- Rule: ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਨਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- Aspirants ਨੂੰ pronunciation ਨਾਲ spelling match ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
Rule
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਏ’ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ spelling mistakes ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Examples (Correct vs Wrong)
- ਧੇਆਨ → ਧਿਆਨ
- ਅਭੇਆਸ → ਅਭਿਆਸ
- ਤੇਆਰ → ਤਿਆਰ
- ਗੇਆਨ → ਗਿਆਨ
- ਬੇਆਨ → ਬਿਆਨ
- ਅੇਧਆਪਕ → ਅਧਿਆਪਕ
- ਬੇਆਹ → ਬਿਆਹ
- ਆਏਆ → ਆਇਆ
- ਮੇਆਰ → ਮਿਆਰ
- ਨੇਸ਼ਾਰ → ਨਿਸ਼ਾਰ
- ਪੇਆਰਾ → ਪਿਆਰਾ
- ਗੇਆ → ਗਿਆ
Exam Note: ਇਹ ਸ਼ਬਦ MCQs ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। Learners ਅਕਸਰ “ਏਆ” ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਰੂਪ “ਇਆ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Special Rule: Before ਹ
ਜੇ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ (ੇ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਿਹਾਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
- ਮੇਹਨਤ → ਮਿਹਨਤ
- ਵੇਹੜਾ → ਵਿਹੜਾ
- ਸੇਹਤ → ਸਿਹਤ
- ਕੇਹੜਾ → ਕਿਹੜਾ
- ਮੇਹਰ → ਮਿਹਰ
- ਸੇਹਰਾ → ਸਿਹਰਾ
- ਮੇਹਣਾ → ਮਿਹਣਾ
- ਏਹ → ਇਹ
- ਵੇਹਨਾ → ਵਿਹਲਾ
Rule: “ਹ” ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਏ” sound ਆਵੇ → ਸਿਹਾਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
Rule with ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) + ਹ
ਜੇ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕੈਹਰ → ਕਹਿਰ
- ਪੈਹਰਾ → ਪਹਿਰਾ
- ਪੈਹਲਾ → ਪਹਿਲਾ
- ਸ਼ੈਹਰ → ਸ਼ਹਿਰ
- ਨੈਹਰ → ਨਹਿਰ
- ਦੁਪੈਹਰ → ਦੁਪਹਿਰ
- ਸੁਨੈਹਰੀ → ਸੁਨਹਿਰੀ
- ਕੈਹਣਾ → ਕਹਿਣਾ
- ਗੈਹਣਾ → ਗਹਿਣਾ
Rule: “ੈ + ਹ” → ਹ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Arabic–Persian Words
ਜਦੋਂ ਅਰਬੀ‑ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ।
- ਹਾਜ਼ਿਰ → ਹਾਜ਼ਰ
- ਕਾਤਿਲ → ਕਾਤਲ
- ਜ਼ਾਲਿਮ → ਜ਼ਾਲਮ
- ਮੁਸ਼ਕਿਲ → ਮੁਸ਼ਕਲ
- ਮੁਲਾਜ਼ਿਮ → ਮੁਲਾਜ਼ਮ
- ਕੋਸ਼ਿਸ਼ → ਕੋਸ਼ਸ਼
- ਖ਼ਾਹਿਸ਼ → ਖ਼ਾਹਸ਼
- ਜ਼ਾਹਿਰ → ਜ਼ਾਹਰ
- ਸਾਬਿਤ → ਸਾਬਤ
Exam Tip: Borrowed Arabic–Persian words → no ਸਿਹਾਰੀ at end.
Rule with ‘ਕ’ (Adjectives)
ਜਦੋਂ ‘ਕ’ ਪਿਛੇਤਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (suffix adjectives) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਹਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ। Example: “ਸਧਾਰਨਕ” → no ਸਿਹਾਰੀ at end.
ਸਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਅਰਥ‑ਭਿੰਨਤਾ
- ਸਿਰ (head) ≠ ਸੇਰ (weight)
- ਟਿਕ (to stay) ≠ ਟੇਕ (support)
- ਵਿੱਚ (inside) ≠ ਵੇਚ (to sell)
- ਕਿ (conjunction) ≠ ਕੇ (participle)
- ਤਿਲ (grain) ≠ ਤੇਲ (oil)
- ਦਿੱਸ (to see) ≠ ਦੇਸ (country)
Rule: ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) vs ਲਾਂ (ੇ) → spelling changes meaning completely.
ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
Rule
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ “ਈ” ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਉੱਥੇ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ “ee” sound ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Examples
- ਪੀਤੀ (drank)
- ਕੀੜੀ (insect)
- ਸਰੀਰ (body)
- ਜੀਵਨ (life)
- ਦੀਵਾ (lamp)
ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਅਤੇ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਵਿੱਚ ਅਰਥ‑ਭਿੰਨਤਾ
ਇਹ ਦੋ ਲਗਾਂ ਅਕਸਰ learners ਨੂੰ confuse ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ spelling mistake ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Examples
- ਪਿਤਾ (father) ≠ ਪੀਤਾ (drank)
- ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) → short “i” sound → ਪਿਤਾ
- ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) → long “ee” sound → ਪੀਤਾ
- ਪਿੜ (pain/strain) ≠ ਪੀੜ (suffering)
- ਸਿਹਾਰੀ → ਪਿੜ
- ਬਿਹਾਰੀ → ਪੀੜ
- ਦਿਨ (day) ≠ ਦੀਨ (religion/faith)
- ਸਿਹਾਰੀ → ਦਿਨ
- ਬਿਹਾਰੀ → ਦੀਨ
- ਲੜਕੀਆਂ (girls) ≠ ਲੜਕਿਆਂ (boys)
- ਬਿਹਾਰੀ → feminine plural
- ਸਿਹਾਰੀ → masculine plural
- ਕੀ (what) ≠ ਕਿ (that/conjunction)
- ਬਿਹਾਰੀ → question word
- ਸਿਹਾਰੀ → conjunction
- ਸਤਿ (truth) ≠ ਸਤੀ (a woman devoted to husband)
- ਸਿਹਾਰੀ → ਸਤਿ
- ਬਿਹਾਰੀ → ਸਤੀ
Exam Notes
- MCQs ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ confusion ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਪਿਤਾ vs ਪੀਤਾ
- ਦਿਨ vs ਦੀਨ
- ਕੀ vs ਕਿ
- Aspirants ਨੂੰ pronunciation ਨਾਲ spelling match ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। Short “i” → ਸਿਹਾਰੀ (ਿ), Long “ee” → ਬਿਹਾਰੀ (ੀ)।
ਲਾਂ (ੇ) ਅਤੇ ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
Rule
- ਜਿੱਥੇ “ਏ” ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਲਾਂ (ੇ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਜਿੱਥੇ “ਐ” ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ spelling mistakes ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Examples
- ਲਾਂ (ੇ): ਮੇਰੇ, ਤੇਰੇ, ਵੇਲਾ, ਮੇਹਰ, ਦੇਸ
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ): ਐਬ, ਐਨਕ, ਪੈਰ, ਮੈਦਾਨ, ਐਤਵਾਰ
ਲਾਂ ਅਤੇ ਦੁਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਰਥ‑ਭਿੰਨਤਾ
ਇੱਕ ਛੋਟੀ spelling mistake ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੇਰ (weight) ≠ ਸੈਰ (walk/travel)
- ਲਾਂ (ੇ) → ਸੇਰ → ਵਜ਼ਨ
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) → ਸੈਰ → ਘੁੰਮਣਾ
- ਤੇਰ (arrow) ≠ ਤੈਰ (to swim)
- ਲਾਂ (ੇ) → ਤੇਰ → ਤੀਰ
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) → ਤੈਰ → ਤੈਰਨਾ
- ਵੇਦ (scripture) ≠ ਵੈਦ (doctor)
- ਲਾਂ (ੇ) → ਵੇਦ → ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) → ਵੈਦ → ਹਕੀਮ/ਡਾਕਟਰ
- ਮੇਲ਼ (union/fair) ≠ ਮੈਲ਼ (dirt)
- ਲਾਂ (ੇ) → ਮੇਲ਼ → ਮੇਲਾ, ਮਿਲਾਪ
- ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) → ਮੈਲ਼ → ਗੰਦਗੀ
Exam Notes
- MCQs ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੇਰ vs ਸੈਰ, ਵੇਦ vs ਵੈਦ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- Aspirants ਨੂੰ pronunciation ਨਾਲ spelling match ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। “ਏ” sound → ਲਾਂ (ੇ), “ਐ” sound → ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ)।
ਔਂਕੜ (ੁ) ਅਤੇ ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
Rule
- ਜਿੱਥੇ ੳ (u) ਦੀ ਛੋਟੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਔਂਕੜ (ੁ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਜਿੱਥੇ ਊ (oo) ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਂ “u” ਅਤੇ “oo” sounds ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Examples
- ਔਂਕੜ (ੁ): ਸੁਣ, ਪੁੱਛ, ਪੁੱਤਰ
- ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ): ਸੂਰਜ, ਚੂਰੀ, ਊਠ, ਊਜ, ਨੂੰਹ
Special Rule with ਹ
- ਜੇ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ (ੌ) ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ‘ਹ’ ਨੂੰ ਔਂਕੜ (ੁ) ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਵੌਹਟੀ → ਵਹੁਟੀ
- ਸੌਹਰਾ → ਸਹੁਰਾ
- ਜੇ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ੌ) ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ (ੁ) ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਸੋਹਣਾ → ਸੁਹਣਾ
- ਸੋਹਜ → ਸੁਹਜ
- ਦੋਹਰਾ → ਦੁਹਰਾ
- ਕੋਹਜ → ਕੁਹਜ
Rule: “ੌ + ਹ” → ਹ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਰਥ‑ਭਿੰਨਤਾ
ਔਂਕੜ (ੁ) ਅਤੇ ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ) ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਦੁਰ (bad/curse) ≠ ਦੂਰ (distance)
- ਸੁਰਮਾ (cosmetic powder) ≠ ਸੂਰਮਾ (brave warrior)
- ਭੁਰ (to scatter) ≠ ਭੂਰ (soil/earth)
- ਪੁਰ (town) ≠ ਪੂਰ (to fill)
- ਸੁਣ (to listen) ≠ ਸੂਣ (to dry up)
- ਉਠ (to rise) ≠ ਊਠ (camel)
ਹੋੜਾ (ੋ) ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ (ੌ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
Rule
- ਜਿੱਥੇ “ਓ” ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਹੋੜਾ (ੋ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਜਿੱਥੇ “ਔ” ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ → ਕਨੌੜਾ (ੌ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਂ “o” ਅਤੇ “au” sounds ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Examples
- ਹੋੜਾ (ੋ): ਘੋੜਾ, ਪੋਲਾ, ਮੋਰ, ਤੋਰ
- ਕਨੌੜਾ (ੌ): ਦੌੜ, ਮੌਰ, ਧੌਂ, ਸੌ
ਅਰਥ‑ਭਿੰਨਤਾ
ਇੱਕ ਛੋਟੀ spelling mistake ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਚੋਰ (thief) ≠ ਚੌਰ (swing/plaything)
- ਸੋ (therefore) ≠ ਸੌ (hundred)
- ਧੋਣ (to wash) ≠ ਧੌਣ (neck)
- ਮੋਰ (peacock) ≠ ਮੌਰ (part/limb)
- ਘੋਲ਼ (wrestling) ≠ ਘੌਲ਼ (carelessness)
- ਹੋਲੀ (festival) ≠ ਹੌਲ਼ੀ (slow/less)
- ਭੁਰ (to scatter) ≠ ਭੌਰ (bee/insect)
- ਤੋਰ (to walk) ≠ ਤੌਰ (manner/method)
Exam Note: MCQs ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਚੋਰ vs ਚੌਰ, ਸੋ vs ਸੌ, ਮੋਰ vs ਮੌਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Special Rule: ਕਿਰਿਆਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ (ੌ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਜਿਹੜੇ ਕਿਰਿਆਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ (ੌ) ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆ + ਉ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਬਚੌਣਾ → ਬਚਾਉਣਾ
- ਲਿਖੌਣਾ → ਲਿਖਾਉਣਾ
- ਹਸੌਣਾ → ਹਸਾਉਣਾ
- ਲਿਔਣਾ → ਲਿਆਉਣਾ
- ਬਲੌਂਦਾ → ਬਲਾਉਂਦਾ
- ਸੁਣੌਣਾ → ਸੁਣਾਉਣਾ
Rule: “ੌ” sound in verbs → written as “ਆ + ਉ” combination.
Special Rule: ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ (ੈ) + consonant
ਜਿਹੜੇ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਲੇ ਵਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ੈ) ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਉੱਥੇ ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) ਦੀ ਥਾਂ ਾ + ਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸ਼ਿਕੈਤ → ਸ਼ਿਕਾਇਤ
- ਜੈਦਾਦ → ਜਾਇਦਾਦ
- ਸਹੈਤਾ → ਸਹਾਇਤਾ
- ਵਲੈਤ → ਵਲਾਇਤ
- ਨਲੈਤ → ਨਲਾਇਤ
- ਹਦੈਤ → ਹਦਾਇਤ
Exam Note: ਇਹ borrowed Persian words spelling ਵਿੱਚ trickiest ਹਨ।
Special Case: ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚੱਲਤ
ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੁਆਮੀ ≈ ਸਵਾਮੀ
- ਕੁਆਰਾ ≈ ਕਵਾਰਾ
- ਜੁਆਨੀ ≈ ਜਵਾਨੀ
- ਗੁਆਂਢੀ ≈ ਗਵਾਂਢੀ
- ਨੌਜੁਆਨ ≈ ਨੌਜਵਾਨ
- ਗੁਆਚਾ ≈ ਗਵਾਚਾ
Rule: ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ accepted ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਪਰਿਖਿਆ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ‑ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਨਾਸਕ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ, ਸਹੀ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਛੋਟੀ spelling mistake—ਸੇਰ ≠ ਸੈਰ, ਚੋਰ ≠ ਚੌਰ, ਦੁਰ ≠ ਦੂਰ—ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਮਾਂ‑ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ aspirants ਲਈ ਇਹ rules ਸਿੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ exam success ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਹਰ ਨਵਾਂ Punjabi Grammar ਲੇਖ, Current Affairs update ਅਤੇ motivational content ਤੁਹਾਡੇ ਫੋਨ ’ਤੇ direct notification ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸਾਡੇ WhatsApp Channel ਨੂੰ join ਕਰੋ।
ਹੋਰ related Punjabi Grammar articles ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ।
ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਲੇਖ “ਅਨੁਨਾਸਕ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ” ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ।
